Czy koala to miś? Fakty o australijskim zwierzęciu

Koala, ten uroczy torbacz z Australii, przyciąga uwagę nie tylko swoim wyglądem, ale i niezwykłym stylem życia. Niestety, wiele osób myli go z misiem, co prowadzi do licznych nieporozumień. Dla miłośników przyrody i osób pragnących zgłębić tajemnice australijskich zwierząt, zrozumienie różnic między koalą a niedźwiedziem jest kluczowe. Artykuł ten przedstawia fascynujące fakty na temat koali, ich unikalnych cech, diety oraz codziennych nawyków. Dzięki wiedzy ekspertów oraz badaniom nad tymi niezwykłymi torbaczami, czytelnicy odkryją, jak ważne są koale dla ekosystemu Australii oraz jakie zagrożenia im zagrażają. Warto poznać te nie tylko urocze, ale i wyjątkowe stworzenia, które stanowią symbol australijskiej fauny.

Czy koala to miś? Odkryj różnice między koalą a misiem oraz ich cechy charakterystyczne

Koala, wbrew powszechnemu przekonaniu, nie jest misiem, lecz torbaczem. Choć często nazywana „misiem koala”, w rzeczywistości ma więcej wspólnego z kangurami niż z niedźwiedziami. Należy do torbaczy, co oznacza, że młode rozwijają się w torbie matki podobnie jak u kangurów i wombatów. Ich błędne utożsamianie z misiami wynika głównie z puszystego futerka i okrągłej sylwetki przypominających niedźwiadki. To jednak jedynie powierzchowne podobieństwo – ich budowa anatomiczna oraz sposób życia znacznie różnią się od tego, co charakteryzuje niedźwiedzie.

Charakterystyczne cechy koali australijskiej. Dlaczego koala jest nazywana misiem, mimo że nim nie jest?

Koala wyróżnia się kilkoma unikalnymi cechami, które czynią go wyjątkowym w świecie zwierząt:

• jego duże, puszyste uszy doskonale wychwytują dźwięki z otoczenia,
• gęste i miękkie szare futro nie tylko izoluje cieplnie, ale także chroni przed deszczem,
• charakterystyczny ciemny nos jest kluczowy dla jego wyostrzonego zmysłu węchu, istotnego przy wyborze odpowiednich liści eukaliptusa.

Jako torbacz, koala zapewnia ochronę swoim młodym w specjalnej torbie na brzuchu po ich narodzinach. Jest idealnie przystosowany do życia na drzewach – posiada silne kończyny ozdobione ostrymi pazurami, które umożliwiają łatwe wspinanie się po pniach eukaliptusów. Co więcej, jego przednie łapy mają dwa przeciwstawne palce, co ułatwia pewne chwytanie gałęzi.

• Koale prowadzą głównie nocny tryb życia i są bardzo terytorialne,
• ich dieta składa się niemal wyłącznie z liści eukaliptusowych,
• co wymaga od nich specjalistycznego układu pokarmowego zdolnego do neutralizacji toksyn zawartych w tych roślinach.

Dzięki tym niezwykłym zdolnościom koala świetnie odnajduje się w australijskich lasach eukaliptusowych.

Życie koali w Australii. Jak wygląda ich codzienność w naturalnym środowisku?

Koala często zyskuje miano misia ze względu na swój wygląd przypominający niedźwiadka. Jej miękkie futerko, okrągła twarzyczka oraz duże uszy sprawiają wrażenie pluszowego misia, co prowadzi do tego mylnego określenia. W rzeczywistości jednak koala to torbacz, a nie niedźwiedź. Zamieszanie to wynika głównie z jej urokliwego wyglądu i popularności w kulturze masowej. Choć bywa nazywana „misiem”, warto pamiętać, że jej klasyfikacja biologiczna znacząco różni się od rodziny niedźwiedziowatych, do której należą prawdziwe misie.

Dieta koali. Co jedzą i jak trawią liście eukaliptusa, które są ich głównym pokarmem?

Koale są ściśle związane z eukaliptusowymi lasami Australii, gdzie wiodą życie głównie na drzewach. Ich codzienność skupia się na odpoczynku i spaniu na gałęziach, co pozwala im oszczędzać energię. Głównym składnikiem ich diety są liście eukaliptusa – trudne do strawienia i niskokaloryczne. Z tego powodu koale muszą spożywać ich znaczne ilości, by zaspokoić potrzeby energetyczne.

Z racji ubogiej w kalorie diety, życie tych torbaczy jest spokojne i powolne. Poruszają się one w obrębie swojego terytorium, które wyznaczają za pomocą zapachów oraz dźwięków. Choć są z natury samotnikami, czasem spotyka się je w towarzystwie innych koali podczas żerowania lub odpoczynku na tym samym drzewie.

W australijskich lasach koale doskonale radzą sobie dzięki wyjątkowym cechom fizycznym:

• silne łapy zakończone ostrymi pazurami,
• zdolność do chwytania gałęzi,
• zręczne poruszanie się po drzewach.

Te przystosowania umożliwiają im pełne korzystanie z dostępnych zasobów pokarmowych w ich naturalnym środowisku.

Jak długo śpią koale? Poznaj powody ich długiego snu oraz wpływ na życie codzienne

Koale odżywiają się niemal wyłącznie liśćmi eukaliptusa, które stanowią ich podstawowe pożywienie. Te liście są trudne do strawienia ze względu na dużą ilość błonnika i obecność toksyn. Jednak koale dysponują unikalnym układem pokarmowym, pozwalającym im przetwarzać te rośliny. Ich jelita są niezwykle długie, co umożliwia bakteriom w jelicie ślepym fermentację błonnika, a to z kolei pozwala na przyswojenie niezbędnych składników odżywczych.

Ponadto koale potrafią wybierać najwartościowsze liście spośród różnych gatunków eukaliptusa, aby maksymalnie zwiększyć wartość odżywczą swojej diety. Przystosowanie się do tak specyficznego sposobu żywienia jest kluczowe dla ich przeżycia, gdyż większość innych zwierząt nie radzi sobie z trawieniem tego rodzaju roślinności.

Różnice między koalą a niedźwiedziem. Jakie są kluczowe cechy fizyczne i behawioralne?

Koale potrafią przespać nawet od 18 do 22 godzin na dobę, co czyni je jednymi z największych śpiochów w świecie zwierząt. Taka potrzeba długiego snu wynika z ich diety, ubogiej w kalorie, opartej głównie na liściach eukaliptusa. Te liście są trudne do przetworzenia i dostarczają niewiele energii, więc koale oszczędzają ją poprzez długi odpoczynek. Ten styl życia jest kluczowy dla ich przetrwania w środowisku naturalnym, gdzie pożywienie może być zarówno rzadkie, jak i mało wartościowe. Dzięki spaniu przez większość dnia zużywają mniej energii i lepiej radzą sobie z trawieniem.

Etapy rozwoju młodych koali. Jak wygląda życie młodych torbaczy w Australii?

Koala, często mylnie określana jako „miś koala”, jest torbaczem. Oznacza to, że jej młode rozwijają się w specjalnej torbie na brzuchu matki. Natomiast niedźwiedzie to ssaki łożyskowe, które rodzą w pełni rozwinięte potomstwo. Różnice między koalami a niedźwiedziami nie ograniczają się jednak tylko do metod rozmnażania; obejmują także zachowania i dietę.

• koale odżywiają się głównie liśćmi eukaliptusa,
• zamieszkują drzewa w Australii,
• niedźwiedzie są wszystkożerne i można je spotkać na całym świecie,
• preferują środowiska lądowe.

Koale prowadzą niemal wyłącznie osiadły tryb życia na drzewach eukaliptusowych. Z kolei niedźwiedzie są bardziej aktywne na ziemi i potrafią przemierzać duże odległości w poszukiwaniu jedzenia. Ponadto koale posiadają wyjątkowy system trawienny przystosowany do radzenia sobie z toksycznymi liśćmi eukaliptusa, co stanowi kontrast do znacznie bardziej urozmaiconej diety niedźwiedzi. Warto też zwrócić uwagę na różnice fizyczne:

• koale charakteryzują się specyficznymi uszami,
• posiadają gęstą sierść idealną do życia pośród gałęzi drzew.

Zagrożenia dla koali w ich naturalnym środowisku. Jakie są najważniejsze czynniki wpływające na ich przetrwanie?

Młode koale, znane jako joey, przechodzą przez kilka istotnych etapów rozwoju, które są kluczowe dla ich przetrwania i adaptacji w naturalnym środowisku. Ich rozwój rozpoczyna się od narodzin w bardzo niedojrzałej formie. Joey przychodzą na świat po około 35 dniach ciąży i natychmiast przemieszczają się do torby matki. Przez pierwsze sześć miesięcy pozostają w tej bezpiecznej przestrzeni, która chroni je przed zagrożeniami z zewnątrz.

• w tym czasie młode koale odżywiają się mlekiem matki, które jest bogate w niezbędne składniki odżywcze wspomagające ich wzrost,
• po opuszczeniu torby zaczynają odkrywać świat na zewnątrz, ale nadal trzymają się blisko matki,
• uczą się samodzielności poprzez poznawanie otoczenia i stopniowo włączają liście eukaliptusa do swojej diety.

Po około roku młode koale stają się wystarczająco niezależne, by żyć samodzielnie i zdobywać doświadczenia potrzebne do przetrwania na wolności. Proces ten jest niezwykle ważny dla ich dalszego rozwoju oraz umiejętności adaptacyjnych w australijskim ekosystemie.

Różnice w wyglądzie koali w zależności od regionu Australii. Jakie cechy zewnętrzne można zaobserwować?

Koale w swoim naturalnym środowisku borykają się z licznymi zagrożeniami, które mogą doprowadzić do ich wyginięcia. Jednym z kluczowych problemów jest utrata siedlisk spowodowana wycinaniem lasów eukaliptusowych, będących dla tych zwierząt głównym źródłem pożywienia i schronienia. Taka deforestacja prowadzi do fragmentacji terenów, co utrudnia przemieszczanie się koalom oraz dostęp do niezbędnych zasobów.

Innym poważnym zagrożeniem są zmiany klimatyczne. Wzrost temperatur i częstsze susze wpływają na dostępność świeżych liści eukaliptusa oraz wodopojów dla tych torbaczy. Efektem tych zmian mogą być również częstsze pożary buszu niszczące ich siedliska.

Koale są także podatne na choroby jak chlamydioza, osłabiająca ich układ odpornościowy i mogąca być śmiertelna. Dodatkowo urbanizacja przyczynia się do zwiększenia liczby wypadków drogowych z udziałem koali oraz ataków ze strony zwierząt domowych.

Aby te ikony Australii mogły przetrwać, musimy chronić ich naturalne środowisko poprzez ograniczenie wycinki lasów i wdrażanie programów ochrony przyrody uwzględniających zmiany klimatyczne.

Jak koala chłodzi się w upalne dni? Poznaj ich unikalne metody regulacji temperatury

Wygląd koali zmienia się w zależności od regionu Australii, jako efekt adaptacji do lokalnych warunków. Koale z południowych rejonów mają zazwyczaj grubsze i gęściejsze futro, które chroni przed zimnem, a ich sierść jest ciemniejsza. Z kolei na północy kraju te torbacze posiadają jaśniejsze i cieńsze futro, co sprawdza się w tropikalnym klimacie.

Różnice dotyczą także wielkości ciała:

• południowe koale są często większe niż te z północy, co pomaga im utrzymać ciepło,
• te regionalne wariacje wynikają z konieczności dostosowania się do unikalnych warunków klimatycznych,
• dostosowanie do środowiskowych warunków panujących w poszczególnych częściach Australii.

Najważniejsze informacje o diecie koali. Jakie są ich preferencje żywieniowe i co powinny jeść?

Koale potrafią radzić sobie z upałem, unikając aktywności w najgorętszych porach dnia. W tym okresie pozostają w cieniu drzew eukaliptusowych, co pozwala im schronić się przed bezpośrednim słońcem. Ponadto czerpią wilgoć z liści eukaliptusa, które są ich podstawowym źródłem pożywienia i jednocześnie pomagają utrzymać odpowiednie nawodnienie organizmu. Takie zachowanie jest kluczowe dla ich przetrwania w australijskich warunkach.

Krewni koali. Kto należy do rodziny koalowatych i jakie mają cechy wspólne?

Koale, znane z nietypowych zwyczajów żywieniowych, opierają swoją dietę głównie na liściach eukaliptusa. Stanowią one ponad 90% ich pożywienia i charakteryzują się niską kalorycznością, co zmusza te zwierzęta do spędzania wielu godzin na jedzeniu oraz długim odpoczynku. Mimo że dla większości stworzeń eukaliptus jest trujący, koale potrafią zneutralizować jego toksyny dzięki specjalistycznemu układowi trawiennemu. W tym procesie kluczową rolę odgrywa fermentacja w rozbudowanym jelicie ślepym, umożliwiająca skuteczne trawienie trudnych składników roślinnych. Koale preferują młodsze części rośliny — świeże pędy i liście — ze względu na ich soczystość i łatwiejsze przyswajanie. Z racji niewielkiej wartości energetycznej takiej diety, prowadzą spokojny tryb życia i przesypiają nawet do 20 godzin dziennie, aby zachować energię.

Mity dotyczące koali. Jakie są najpopularniejsze nieporozumienia na temat tych uroczych torbaczy?

Koale mają najbliższe pokrewieństwo z innymi torbaczami, do których zaliczają się kangury oraz wombaty. Ta grupa ssaków charakteryzuje się obecnością specjalnej torby, w której rozwijają się ich młode. Koale, podobnie jak wspomniani krewniacy, zamieszkują Australię. Łączą je nie tylko sposób rozmnażania, ale także przystosowania do życia w unikalnym australijskim środowisku.

• kangury i wombaty wyróżniają się oryginalnymi metodami poruszania,
• dieta dostosowana do miejscowej flory,
• wraz z koalami tworzą charakterystyczny element australijskiej fauny.

Różnice w zachowaniu samców i samic koali. Jakie są ich unikalne cechy i zachowania?

Jednym z najczęściej powtarzanych mitów o koalach jest przekonanie, że spożycie liści eukaliptusa wprawia je w stan upojenia. W rzeczywistości, choć rośliny te zawierają toksyczne substancje, koale rozwinęły unikalny układ trawienny, który umożliwia im bezpieczne przetwarzanie tych liści. Te urocze zwierzęta nie są odurzone po ich spożyciu; ich niski poziom energii wynika z niskokalorycznej diety.

Inna błędna opinia sugeruje, że koale są leniwe z powodu rzekomego upojenia. Tymczasem ich zamiłowanie do snu to raczej strategia oszczędzania energii niż efekt jakiejkolwiek intoksykacji. Interesującym faktem dotyczącym koali jest to, że większość życia spędzają na drzewach i rzadko schodzą na ziemię.

• często mylnie uważa się je za misie,
• choć potocznie bywają nazywane „miśkami”,
• w rzeczywistości są torbaczami i mają bliskie pokrewieństwo z wombatami.

Te nieporozumienia pokazują, jak mało jeszcze wiemy o tych fascynujących stworzeniach i jak wiele możemy się nauczyć o ich prawdziwej naturze.

Fakty o reprodukcji koali. Jakie są najważniejsze informacje dotyczące ich rozmnażania?

Samce koali zazwyczaj przewyższają samice nie tylko wielkością, ale też bardziej wyrazistym terytorializmem, co wpływa na ich sposób bycia. W sezonie godowym stają się agresywniejsze i wydają donośne odgłosy, aby zademonstrować swoją dominację oraz zwabić partnerki. Te charakterystyczne dźwięki mogą rozchodzić się nawet na kilka kilometrów. Z kolei samice koncentrują się głównie na opiece nad potomstwem i unikaniu konfliktów. Takie różnice w zachowaniach wynikają z różnych ról obu płci w ekosystemie: podczas gdy samce bronią swoich obszarów, samice troszczą się o młode. Ta dychotomia jest kluczowa dla utrzymania równowagi w społeczności koali.

Różnice w długości życia koali w naturze i w niewoli. Jakie czynniki wpływają na ich długość życia?

Koale rozmnażają się raz do roku, a samice zazwyczaj wydają na świat jedno młode. Nowonarodzone osobniki są wyjątkowo malutkie i nie w pełni rozwinięte; ich waga wynosi zaledwie 0,5 grama, a długość to tylko 2 centymetry.

• po przyjściu na świat spędzają pierwsze pół roku w torbie matki,
• w tym czasie otrzymują wszystkie potrzebne składniki odżywcze z mleka matki,
• gdy młoda koala opuszcza torbę, przez kolejne miesiące przebywa na plecach matki,
• taka forma opieki gwarantuje bezpieczeństwo,
• umożliwia zdobycie umiejętności koniecznych do przetrwania w naturalnym środowisku.

Taka forma opieki gwarantuje bezpieczeństwo oraz umożliwia zdobycie umiejętności koniecznych do przetrwania w naturalnym środowisku.

Cechy fizyczne koali, które pomagają im w życiu na drzewach. Jakie przystosowania mają te ssaki?

Długość życia koali zależy od miejsca, w którym żyją. Na wolności te urocze zwierzęta zazwyczaj dożywają 10-12 lat, co jest wynikiem dostępności jedzenia, obecności drapieżników oraz ryzyka chorób. W warunkach niewoli ich życie może sięgać nawet 18 lat. Ten dłuższy okres życia zawdzięczają stałej opiece weterynaryjnej i zapewnionemu pożywieniu, co eliminuje wiele zagrożeń z ich naturalnego środowiska.

Skutki wycinki lasów dla populacji koali. Jakie są konsekwencje dla ich siedlisk i przetrwania?

Koale świetnie radzą sobie w życiu na drzewach dzięki swoim wyjątkowym cechom fizycznym. Mocne przednie i tylne kończyny, zaopatrzone w ostre pazury, pozwalają im pewnie chwytać gałęzie i sprawnie wspinać się po pniach. Dzięki temu bez trudu przemieszczają się po koronach drzew, gdzie spędzają większość czasu. Ich ciała są również doskonale przystosowane do długiego siedzenia na gałęziach.

• koale mają szerokie palce u rąk i stóp,
• przeciwstawny kciuk zwiększa ich zdolność do chwytania,
• stabilność podczas poruszania się w gęstwinie lasów eukaliptusowych.

Te właściwości nie tylko pomagają im efektywnie zdobywać pożywienie, ale także chronią przed drapieżnikami, umożliwiając życie wysoko nad ziemią.

Sposoby na ochronę koali przed wyginięciem. Jakie działania są podejmowane w Australii?

Wycinka lasów w Australii niesie ze sobą poważne konsekwencje dla koali, ponieważ prowadzi do zaniku ich naturalnych siedlisk. Te urocze torbacze są całkowicie zależne od drzew eukaliptusowych, które zapewniają im zarówno pożywienie, jak i schronienie. Znikanie tych drzew bezpośrednio wpływa na ograniczenie dostępności pokarmu oraz miejsc życia, co stanowi zagrożenie dla przetrwania gatunku. Takie zmiany mogą skutkować izolacją grup koali, co ogranicza możliwości rozmnażania i wymiany genetycznej.

Ponadto wycinka lasów powoduje fragmentację ich środowiska naturalnego, co zwiększa ryzyko kolizji z pojazdami oraz ataków ze strony dzikich zwierząt i psów domowych. Tego rodzaju zagrożenia prowadzą do wzrostu śmiertelności wśród koali i mogą znacząco zmniejszyć liczebność populacji. W obliczu nieustającej degradacji środowiska ochrona tych zwierząt przed wyginięciem staje się pilnym zadaniem dla australijskich władz i organizacji zajmujących się ochroną przyrody.

Różnice w zachowaniu koali w dzień i w nocy. Jakie są ich nawyki i rytmy dobowej aktywności?

Aby uchronić koale przed wyginięciem, konieczne jest zastosowanie różnorodnych działań. Najważniejsze to ochrona ich naturalnych siedlisk, które są zagrożone przez wycinanie lasów oraz rozwój miast. Władze powinny wprowadzać przepisy chroniące obszary leśne, aby zapewnić koalom dostęp do niezbędnego pokarmu i schronienia.

• uświadamianie społeczeństwa o niebezpieczeństwach zagrażających tym zwierzętom,
• promowanie ekologicznych postaw,
• programy ochrony środowiska, takie jak tworzenie rezerwatów czy sadzenie eukaliptusów, mogą zwiększyć liczbę bezpiecznych miejsc dla tych torbaczy.

Ponadto kluczowe jest śledzenie populacji koali i prowadzenie badań dotyczących ich zdrowia oraz zachowań, co umożliwi lepsze dostosowanie działań ochronnych do bieżących potrzeb tych wyjątkowych zwierząt.

Informacje o terytorialności koali. Jakie są ich zachowania związane z obroną terytoriów?

Koale to stworzenia, które prowadzą nocny tryb życia, co ma duży wpływ na ich zachowanie w różnych porach doby. W ciągu dnia głównie odpoczywają i śpią, aby oszczędzać energię. Ich sen potrafi trwać nawet 18-20 godzin na dobę, co wynika z powolnego metabolizmu oraz diety składającej się z liści eukaliptusa.

• te liście są trudne do strawienia,
• dostarczają niewiele energii.

Natomiast nocą koale stają się o wiele bardziej aktywne; wtedy poszukują pożywienia i przemieszczają się między drzewami w poszukiwaniu nowych porcji eukaliptusowych liści. Ta nocna aktywność pozwala im również unikać wysokich temperatur panujących w ich naturalnym środowisku za dnia. Dzięki temu mogą lepiej zarządzać swoimi zasobami energetycznymi i zapobiegać przegrzaniu organizmu.

Różnice w zachowaniu koali w grupach i samotnie. Jakie są ich preferencje społeczne?

Koale to zwierzęta, które bronią swoich terytoriów za pomocą dźwięków i zapachów.

Szczególnie w okresie godowym samce wydają charakterystyczne odgłosy, by odstraszyć konkurentów i przyciągnąć samice. Ponadto zapachy emitowane przez gruczoły na piersiach koali są kluczowe w komunikacji między nimi oraz w oznaczaniu granic ich obszarów. Dzięki tym mechanizmom skutecznie chronią swoje terytoria przed intruzami.

Ciekawostki o koalach, które mogą zaskoczyć. Poznaj najważniejsze fakty o tych uroczych torbaczach

Koale zazwyczaj prowadzą życie w odosobnieniu, ceniąc sobie spokój i niezależność. Mimo to, ich postępowanie zmienia się w zależności od kontekstu społecznego. W okresie godowym te sympatyczne torbacze potrafią tworzyć luźno zorganizowane grupy, co zwiększa częstotliwość interakcji między nimi. W tym czasie samce często wykazują bardziej agresywne zachowania ze względu na rywalizację o samice.

Gdy są same, koale przeważnie są spokojne i mniej aktywne, koncentrując się na jedzeniu oraz odpoczynku. Ich terytoria mają jasno określone granice, co minimalizuje konflikty między osobnikami – każdy ma swój własny kawałek przestrzeni.

Podczas życia w grupach, zwłaszcza w intensywnych momentach rozrodu, dochodzi do częstszych spotkań oraz kontaktów fizycznych między różnymi osobnikami. Zachowania koali stają się wtedy bardziej skomplikowane i obejmują zarówno współdziałanie, na przykład wymianę informacji, jak i rywalizację, jak walki o dominację. To świadczy o ich zdolności do dostosowywania się do zmieniających warunków społecznych.

Jakie są najważniejsze ciekawostki o koalach, które mogą zaskoczyć?

Koale, choć często określane jako misie koala, w rzeczywistości nie są niedźwiedziami. Te torbacze mają wiele unikalnych cech, które mogą zaskoczyć miłośników przyrody. Na przykład ich dieta składa się niemal wyłącznie z liści eukaliptusa, co jest rzadko spotykane wśród ssaków z powodu toksyczności tych roślin dla większości zwierząt. Koale posiadają specjalnie przystosowany układ pokarmowy do trawienia eukaliptusa, co umożliwia im neutralizację toksyn.

Dodatkowo koale przesypiają od 18 do 22 godzin dziennie. Taki styl życia jest efektem niskiej wartości energetycznej ich diety oraz konieczności oszczędzania energii. Wbrew powszechnemu przekonaniu, koale nie są „upojone” eukaliptusem; ich senność wynika z ubogokalorycznej diety.

• każde młode koala po urodzeniu ma rozmiar fasoli,
• rozwija się w torbie matki przez około sześć miesięcy,
• zaczyna samodzielne życie na drzewach.

Koale mają także przeciwstawne kciuki i ostre pazury, co pozwala im sprawnie wspinać się po gałęziach.

Chociaż wyglądają uroczo i przyjaźnie, dorosłe koale prowadzą samotniczy tryb życia i mają swoje terytoria. Ich populacja jest zagrożona przede wszystkim przez wycinkę lasów oraz zmiany klimatyczne wpływające na dostępność odpowiednich siedlisk i pożywienia.